શાંતિ કરાર : મધ્ય પૂર્વમાં નવી સવાર – અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિનો સેતુ
જિનીવા, જૂન ૨૦૨૬: ૧૦૦ દિવસથી વધુ ચાલેલા ભીષણ યુદ્ધ અને વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટ બાદ, રવિવારે એક એવી જાહેરાત થઈ જેણે આખા વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહેબાઝ શરીફ અને અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ કરી છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે એક ઐતિહાસિક સમજૂતી (MoU) થઈ છે. આ કરાર હેઠળ, તમામ મોરચાઓ પર સૈન્ય કામગીરીનો તાત્કાલિક અને કાયમી અંત લાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
🤝 શાંતિ કરાર : કરારની જાહેરાત અને મધ્યસ્થીની ભૂમિકા
શાંતિ કરાર : આ ઐતિહાસિક સમજૂતી સુધી પહોંચવા માટે પાકિસ્તાન અને કતારે મહત્વની મધ્યસ્થી ભૂમિકા ભજવી છે. પાકિસ્તાની પીએમ શરીફે સૌપ્રથમ સોશિયલ મીડિયા પર આ સમાચાર આપ્યા હતા, જેના થોડી મિનિટો બાદ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાની વિશિષ્ટ શૈલીમાં ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર લખ્યું, “ઈરાન સાથેનો સોદો હવે પૂર્ણ થઈ ગયો છે. સૌને અભિનંદન!”. આ કરાર પર શુક્રવાર, ૧૯ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જિનીવા શહેરમાં સત્તાવાર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે.
⚓ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને તેલનો પ્રવાહ
શાંતિ કરાર : કરારની સૌથી મોટી અને તાત્કાલિક અસર હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) પર જોવા મળશે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ઈરાને આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ બંધ કરી દીધો હતો, જેના કારણે વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઈલના ૨૦% પુરવઠા પર અસર પડી હતી. ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી છે કે સોમવારથી જ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની તમામ જહાજો માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવશે અને અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધી હટાવી લેવામાં આવશે. ટ્રમ્પના શબ્દોમાં, “વિશ્વના જહાજો, તમારા એન્જિન શરૂ કરો. તેલને વહેવા દો!”.
📄 ૧૪ મુદ્દાનો ગુપ્ત મેમોરેન્ડમ: શું છે અંદર?
શાંતિ કરાર : ઈરાની મીડિયા અને સમાચાર એજન્સી ‘મેહર’ (Mehr) મુજબ, આ સમજૂતીમાં ૧૪ મુખ્ય મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. જોકે આ વિગતોની સત્તાવાર પુષ્ટિ હજુ બાકી છે, પરંતુ સૂત્રો મુજબ તેમાં નીચેની બાબતો સામેલ છે:
- લેબેનોન સહિત તમામ મોરચાઓ પર સૈન્ય કામગીરીનો અંત.
- ૩૦ દિવસની અંદર દરિયાઈ નાકાબંધી સંપૂર્ણપણે હટાવવી.
- ઈરાનની આસપાસથી અમેરિકી દળોને પાછા ખેંચવા.
- ઈરાનની આંતરિક બાબતોમાં દખલ ન કરવાની અમેરિકી ખાતરી.
- ૬૦ દિવસના વાટાઘાટોના ગાળા દરમિયાન ૨૪ અબજ ડોલરની ફ્રીઝ થયેલી ઈરાની સંપત્તિ મુક્ત કરવી.
💰 આર્થિક રાહત અને સંપત્તિની મુક્તિ
શાંતિ કરાર : ઈરાન માટે આ સોદો આર્થિક ઓક્સિજન સમાન છે. અહેવાલો મુજબ, ૨૪ અબજ ડોલરની કુલ સંપત્તિમાંથી ૧૨ અબજ ડોલર વાટાઘાટો શરૂ થાય તે પહેલાં જ મુક્ત કરવામાં આવશે. વધુમાં, ઈરાની તેલ અને પેટ્રોકેમિકલ્સ પરના પ્રતિબંધો સ્થગિત કરવામાં આવશે, જેનાથી તેહરાનને તેની આવક પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મળશે. અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો ઈરાન માટે ઓછામાં ઓછા ૩૦૦ અબજ ડોલરના પુનઃનિર્માણ પ્લાન રજૂ કરશે તેવી પણ ચર્ચા છે.
⚛️ પરમાણુ મુદ્દો અને ભાવિ પડકારો
શાંતિ કરાર થયો હોવા છતાં, ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગેના પ્રશ્નો હજુ પણ વણઉકેલ્યા છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેના પરમાણુ પ્લાન્ટ્સ બંધ કરે અને યુરેનિયમનો જથ્થો નાશ કરે. ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી છે કે જો અંતિમ પરમાણુ કરાર નહીં થાય, તો તેઓ ફરીથી લશ્કરી હુમલા શરૂ કરી શકે છે. બીજી તરફ, ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેની મિસાઈલ ટેકનોલોજી અને પ્રાદેશિક સંગઠનોને ટેકો આપવાના મુદ્દાઓ વાટાઘાટોના એજન્ડામાં સામેલ નથી.
ઈરાનની અંદરનો વિરોધ: કટ્ટરપંથીઓ વિરુદ્ધ રાજદ્વારીઓ
શાંતિ કરાર : તેહરાનમાં આ કરારને લઈને ભારે ખેંચતાણ ચાલી રહી છે. ઈરાની વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીને કટ્ટરપંથીઓ ‘અપમાનજનક સમાધાનકારી’ કહીને ટીકા કરી રહ્યા છે. ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) સાથે જોડાયેલા જૂથોએ મશહાદમાં વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા છે. કટ્ટરપંથી નેતાઓનું માનવું છે કે આ કરાર ઈરાનની નબળાઈ દર્શાવે છે અને અમેરિકા પર વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ.
🌏 વૈશ્વિક બજાર અને નેતાઓની પ્રતિક્રિયા
આ સમાચાર આવતાની સાથે જ વૈશ્વિક બજારોમાં તેજી જોવા મળી છે. એશિયન માર્કેટ્સ, ખાસ કરીને ટોક્યો અને સિઓલમાં બેન્ચમાર્ક ૫% થી વધુ ઉછળ્યા છે. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ ૩ ડોલરથી વધુનો ઘટાડો થયો છે, જે મોંઘવારીથી પીડાતી દુનિયા માટે રાહતના સમાચાર છે. યુરોપિયન યુનિયન, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના નેતાઓએ આ પગલાને આવકાર્યું છે, જોકે તેમણે ઈરાન ક્યારેય પરમાણુ શસ્ત્ર ન મેળવે તે વાત પર ભાર મૂક્યો છે.
લેબેનોન: શાંતિની કસોટી
કરારમાં લેબેનોનમાં યુદ્ધ વિરામનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ ઈઝરાયેલની પ્રતિક્રિયા હજુ સુધી રહસ્યમય છે. ઈઝરાયેલના સંરક્ષણ મંત્રીએ અગાઉ કહ્યું હતું કે તેઓ ઈરાન સાથેના કોઈપણ કરારને ધ્યાનમાં લીધા વગર લેબેનોનમાં પોતાની કાર્યવાહી ચાલુ રાખશે. નિષ્ણાતો માને છે કે લેબેનોનમાં શાંતિ જળવાશે કે નહીં, તે જ આ કરારની સફળતાનો મુખ્ય માપદંડ હશે.
🖋️ શાંતિ કરાર : એક નવી શરૂઆત?
વરિષ્ઠ પત્રકાર તરીકે, મારો અનુભવ કહે છે કે આ પ્રકારના જટિલ રાજદ્વારી કરારોમાં ‘દેખાય છે એટલું સરળ’ હોતું નથી. ઘણા પ્રશ્નો હજુ પણ બાકી છે: શું ટ્રમ્પના દાવા મુજબ આ સોદો કાયમી શાંતિ લાવશે? શું ઈરાનના કટ્ટરપંથીઓ આ કરારને સફળ થવા દેશે? અને સૌથી મહત્વનું, શું મધ્ય પૂર્વમાં ખરેખર બંદૂકો શાંત થશે?
આવનારો શુક્રવાર (૧૯ જૂન) માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે. અત્યારે તો વિશ્વ ‘રાહ જુઓ અને જુઓ’ (Wait and Watch) ની સ્થિતિમાં છે, પણ આશાનું કિરણ ચોક્કસપણે દેખાઈ રહ્યું છે.
