ઈચ્છામૃત્યુ : જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેનો એ અદ્રશ્ય રસ્તો, ૧૩ વર્ષનો લાંબો ઈન્તજાર અને એક ‘પીડાદાયક’ અંત: જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે હરીશ રાણાને આપી “ઈચ્છામૃત્યુ” ની મંજૂરી
ઈચ્છામૃત્યુ : કલ્પના કરો એક એવું જીવન જ્યાં સમય ૧૩ વર્ષથી એક જ જગ્યાએ થંભી ગયો હોય. એક એવો ઓરડો જ્યાં માત્ર મશીનોનો અવાજ સંભળાતો હોય અને આંખો સામે શ્વાસ લેતું શરીર તો હોય, પણ એ શરીરમાં કોઈ ચેતના ન હોય. ભારતમાં માનવતા, કાયદો અને તબીબી વિજ્ઞાન વચ્ચેનો સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દો ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યો છે. લગભગ ૧૩ વર્ષથી કોમા જેવી સ્થિતિમાં જીવતા હરીશ રાણા માટે આખરે સર્વોચ્ચ અદાલતે ‘ઈચ્છામૃત્યુ’ (Passive Euthanasia) ની મંજૂરી આપી દીધી છે. આ નિર્ણયે સમગ્ર દેશમાં ગંભીર દર્દીઓના અધિકારો અને ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુ અંગે એક નવી ક્રાંતિ અને ચર્ચા જગાવી છે.
ઈચ્છામૃત્યુ : એક અકસ્માત જેણે હસતું-રમતું જીવન છીનવી લીધું
ઈચ્છામૃત્યુ : આ વાર્તાની શરૂઆત થાય છે વર્ષ ૨૦૧૩માં. હરીશ રાણા, જે એક સમયે સપનાઓથી ભરેલો યુવાન હતો, તેનો સામનો એક ભયાનક રોડ અકસ્માત સાથે થયો. આ અકસ્માતે માત્ર તેના શરીરને જ ઈજા નહોતી પહોંચાડી, પરંતુ તેના આખા પરિવારની ખુશીઓને કાયમ માટે છીનવી લીધી હતી. અકસ્માત દરમિયાન હરીશના માથામાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી. ડોક્ટરોએ દિવસ-રાત એક કરીને તેને બચાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ નસીબને કંઈક અલગ જ મંજૂર હતું.
લાંબી સારવાર પછી પણ હરીશ સંપૂર્ણ રીતે સાજો થઈ શક્યો નહીં. તબીબી ભાષામાં કહીએ તો, તે ‘Vegetative State’ (વેજિટેટિવ સ્ટેટ) માં સરી પડ્યો હતો. આ એક એવી સ્થિતિ છે જ્યાં વ્યક્તિનું શરીર જીવતું હોય છે, હૃદય ધબકતું હોય છે, પરંતુ મગજ બાહ્ય જગત સાથેનો તમામ સંપર્ક તોડી નાખે છે. તે કોઈ પણ પ્રકારનો પ્રતિસાદ આપી શકતો નહોતો. છેલ્લા ૧૩ વર્ષથી હરીશ માત્ર હોસ્પિટલના ખાટલા અને લાઈફ-સપોર્ટ સિસ્ટમ પર જ નિર્ભર હતો.
પરિવારની અગ્નિપરીક્ષા: ૧૩ વર્ષનો અવિરત સંઘર્ષ
હરીશના માતા-પિતા માટે આ ૧૩ વર્ષ કોઈ કાળરાત્રિથી ઓછા નહોતા. શરૂઆતના વર્ષોમાં તેમણે આશા રાખી હતી કે કદાચ કોઈ ચમત્કાર થશે અને તેમનો દીકરો ફરી એકવાર તેમને ‘માં-બાપા’ કહીને બોલાવશે. તેમણે તમામ પ્રકારની સારવાર કરાવી, મંદિરોમાં માનતાઓ માની અને ડોક્ટરોની સલાહ મુજબ બધું જ કર્યું. પરંતુ જેમ જેમ વર્ષો વીતતા ગયા, તેમ તેમ આશાનું કિરણ ધૂંધળું થતું ગયું.
ડોક્ટરોએ આખરે સ્પષ્ટ કહી દીધું કે હવે હરીશના સાજા થવાની કે તેની ચેતના પાછી આવવાની કોઈ શક્યતા નથી. આ એક પિતા અને માતા માટે સૌથી વધુ આઘાતજનક સમાચાર હતા. એક તરફ પોતાના સંતાનને જીવતું જોવાની લાલસા હતી, તો બીજી તરફ તેને દરરોજ મશીનો વચ્ચે પીડાતા જોવાનું અસહ્ય દુઃખ હતું. આ સ્થિતિમાં, ભારે હૈયે પરિવારે કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવવાનું નક્કી કર્યું.
શા માટે પરિવારે માંગી મરવાની મંજૂરી?
કોર્ટમાં પરિવારની દલીલો સાંભળીને ન્યાયાધીશોની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ હતી. પરિવારે રજૂઆત કરી હતી કે:
- હરીશ છેલ્લા ૧૩ વર્ષથી કોઈ પણ પ્રકારનો પ્રતિસાદ આપી રહ્યો નથી.
- તે સંપૂર્ણપણે મેડિકલ સપોર્ટ અને મશીનો પર જીવી રહ્યો છે.
- સતત સારવાર માત્ર તેના જીવનને લંબાવી રહી છે, તેને સાજો કરી રહી નથી.
- પરિવાર પર આટલા વર્ષોથી મોટો માનસિક અને આર્થિક બોજ છે, જે હવે અસહ્ય બની રહ્યો છે.
આ દલીલોએ માત્ર કાયદાકીય પ્રશ્નો જ નહીં, પણ નૈતિક પ્રશ્નો પણ ઉભા કર્યા. શું કોઈ વ્યક્તિને કૃત્રિમ રીતે જીવતી રાખવી એ તેના માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે? શું ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકાર નથી? આ પ્રશ્નો સાથે કેસ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ફેંસલો અને નવી દિશા
વિગતવાર સુનાવણી અને મેડિકલ બોર્ડની ઝીણવટભરી તપાસ બાદ, ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે એક એવો નિર્ણય આપ્યો જે ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાશે. કોર્ટે જણાવ્યું કે જો કોઈ દર્દી લાંબા સમયથી ‘Vegetative State’ માં હોય અને તબીબી દ્રષ્ટિએ તેના સાજા થવાની કોઈ આશા ન હોય, તો ‘Passive Euthanasia’ (પેસિવ યુથનેશિયા) ની મંજૂરી આપી શકાય છે.
આ નિર્ણય બાદ હરીશ રાણાને જીવિત રાખતી કેટલીક કૃત્રિમ મેડિકલ સુવિધાઓ અને લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ બંધ કરવાની પ્રક્રિયાને કાયદેસરની મંજૂરી મળી ગઈ. કોર્ટના આ ફેંસલાનો હેતુ હરીશને પીડામાંથી મુક્તિ આપવાનો અને તેને કુદરતી રીતે મૃત્યુ પામવા દેવાનો હતો.
પેસિવ યુથનેશિયા અને એક્ટિવ યુથનેશિયા: શું છે તફાવત?
ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે ઈચ્છામૃત્યુ એટલે શું? ભારતીય કાયદામાં તેના બે પ્રકાર પાડવામાં આવ્યા છે:
૧. Passive Euthanasia (પેસિવ યુથનેશિયા): આમાં દર્દીને આપવામાં આવતી કૃત્રિમ સારવાર, લાઈફ-સપોર્ટ અથવા વેન્ટિલેટર જેવી સુવિધાઓ હટાવી લેવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે દર્દીને કોઈ દવા આપીને મારવામાં આવતો નથી, પરંતુ તેને કુદરતી રીતે મૃત્યુ તરફ જવા દેવામાં આવે છે. ભારતમાં ચોક્કસ શરતો સાથે આ કાયદેસર છે.
૨. Active Euthanasia (એક્ટિવ યુથનેશિયા): આ પ્રક્રિયામાં દર્દીને કોઈ ખાસ ઝેરી ઈન્જેક્શન કે દવા આપીને સીધું મૃત્યુ આપવામાં આવે છે. ભારતમાં આ પ્રકારનું ઈચ્છામૃત્યુ સંપૂર્ણપણે ગેરકાનૂની છે અને તેને હત્યા સમાન ગણવામાં આવે છે.
સમાજ સામે ઉભા થયેલા ગંભીર સવાલો
હરીશ રાણાના કેસે ભારતીય સમાજ અને ન્યાયતંત્ર સામે કેટલાક એવા પ્રશ્નો મૂક્યા છે જેના જવાબો કદાચ ક્યારેય સરળ હોઈ શકે નહીં:
- જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મરજી વ્યક્ત કરવાની સ્થિતિમાં ન હોય, ત્યારે તેના જીવનનો નિર્ણય લેવાનો હક કોને હોવો જોઈએ?
- શું આર્થિક બોજ એ ઈચ્છામૃત્યુ માટેનું પૂરતું કારણ હોઈ શકે?
- તબીબી વિજ્ઞાન જ્યારે હારી જાય, ત્યારે ઈશ્વર અને કાયદા વચ્ચેની રેખા ક્યાં દોરવી?
નિષ્કર્ષ: પીડાનો અંત અને એક નવો આરંભ
હરીશ રાણાનો કિસ્સો માત્ર એક કાનૂની લડાઈ નહોતી, પણ એક પરિવારની ૧૩ વર્ષની પીડાની કહાણી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી હરીશને કદાચ તે શાંતિ મળશે જે તેને ૧૩ વર્ષના કોમામાં નહોતી મળી. આ કેસ ભારતમાં આવનારા સમયમાં ગંભીર બીમારીઓથી પીડાતા લાખો દર્દીઓ અને તેમના પરિવારો માટે એક દિશાસૂચક બનશે. જીવન અમૂલ્ય છે, પણ જ્યારે જીવન માત્ર પીડાનો પર્યાય બની જાય, ત્યારે ‘ગૌરવપૂર્ણ વિદાય’ એ પણ એક માનવીય અભિગમ બની રહે છે.
સેવા તીર્થ : ‘સત્તા’ નહીં હવે ‘સેવા’નું સરનામું : PM મોદીએ દેશને અર્પણ કર્યું નવું PMO ‘સેવા તીર્થ’
