ગાંધીજીની પૂણ્યતિથી : મહાત્મા ગાંધીને લઈને થતા વિવાદો અને વિરોધો
દર વર્ષે ૩૦ જાન્યુઆરીના રોજ ભારત તેના કહેવાતા ‘રાષ્ટ્રપિતા‘ મહાત્મા ગાંધીને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પે છે. સત્ય અને અહિંસાના માર્ગે દેશને આઝાદી અપાવનારાઓની શ્રેનીમાં ગણાતા બાપુ આજે પણ વિશ્વભરમાં આદરણીય છે, પરંતુ આધુનિક યુગમાં તેમના વ્યક્તિત્વ અને નિર્ણયો વિશે અનેક પ્રશ્નો અને ચર્ચાઓ પણ થતી રહે છે. બાપુ માત્ર એક ‘મહાત્મા’ નહીં, પરંતુ એક માનવ હતા, અને ઇતિહાસકારો માને છે કે માનવ સહજ રીતે તેમનાથી પણ કેટલીક ભૂલો થઈ હતી.
પરંતુ સમય જતા એક વાત સ્પષ્ટ થતી ગઈ છે કે
ગાંધીજી માત્ર મહાન નેતા જ નહીં, પરંતુ માનવ પણ હતા — અને માનવ તરીકે તેઓથી કેટલીક ભૂલો પણ થઈ.
આજે બાપુ વિશે માત્ર વખાણ નહીં, પરંતુ તેમની ભૂમિકા, નિર્ણય અને વિચારો પર પ્રશ્નો પણ ઉઠે છે. આ પ્રશ્નો અને વિવાદો સમજવા જરૂરી છે, કારણ કે ઇતિહાસમાંથી શીખવાનો સાચો અર્થ એ જ છે. આ લેખમાં આપણે બપુના જીવન સાથે જોડાયેલા કેટલાક મહત્વના અને વિવાદાસ્પદ પાસાઓની ચર્ચા કરીશું.
ભાગલા અને ગાંધીજી : શું બધું ટાળી શકાય તેમ હતું?
ભારત–પાકિસ્તાનના ભાગલા સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલ સૌથી દુઃખદ ઘટના હતી. લાખો લોકોના જીવ ગયા, કરોડો લોકો ઘરવિહોણા બન્યા.
ઘણા લોકો પૂછે છે:
- શું ભાગલા ટાળી શકાય તેમ હતા?
- તેમાં ગાંધીજીની કેટલી જવાબદારી હતી?
૧. ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા: શું બાપુ નરમ પડ્યા હતા?
૧૯૪૭ના ભાગલા એ ભારતની ઇતિહાસની સૌથી મોટી કરૂણાંતિકા ગણાય છે. આ મુદ્દે આજે પણ બે પક્ષો જોવા મળે છે:
• વિવેચકોનો મત: ઘણા લોકો એવો આરોપ લગાવે છે કે બાપુએ મુસ્લિમ લીગ અને મોહમ્મદ અલી જિન્નાની જિદ્દ સામે નમતું જોખ્યું હતું. કોઈ એક જૂથને સંતોષવા માટે દેશના ટુકડા થવા દેવા એ યોગ્ય નિર્ણય નહોતો તેમ ટીકાકારો માને છે.
• બચાવમાં તર્ક: બીજી તરફ, ઇતિહાસનો એક પક્ષ એવો છે કે બાપુ છેલ્લી ઘડી સુધી અખંડ ભારતના પક્ષમાં જ હતા. એવું પણ મનાય છે કે જો તે સમયે ગાંધીજીની શાંતિની અપીલ ન હોત, તો ભાગલા વખતની હિંસા કદાચ હજુ વધુ ભયાનક હોત.બાપુ હંમેશા હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાની વાત કરતા. તેઓ માનતા હતા કે બંને સમુદાય સાથે રહી શકે છે.
પરંતુ કેટલાક વિવેચકો કહે છે કે ગાંધીજી મુસ્લિમ લીગ અને જિન્નાની માંગણીઓ સામે વધારે નરમ રહ્યા.
તેમનું માનવું છે કે
એક વ્યક્તિ કે એક જૂથની જિદ્દને કારણે આખા દેશની રાજનીતિ બદલાવાની જરૂર ન હતી.
હા, આ પણ સાચું છે કે ગાંધીજી ન હોત, તો હિંસા કદાચ વધારે ભયાનક બની જાત. એટલે અહીં કોઈ એક જવાબ નથી, પણ વિષય ગંભીર ચર્ચા માંગીલે તેમ છે.
નેતાજી વિરુદ્ધ ગાંધીજી : ગાંધીજી અને સુભાષચંદ્ર બોસ વચ્ચે મતભેદ
મહાત્મા બાપુ અને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોસ — બંને દેશપ્રેમી, પરંતુ વિચારધારા અલગ. ગાંધીજી અહિંસાના પૂજારી હતા, જ્યારે સુભાષચંદ્ર બોસ શસ્ત્રબળમાં માનતા હતા. જ્યારે બોસ કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા, ત્યારે ગાંધીજીનો પૂરતો સહયોગ ન મળતા તેમણે છેવટે કોંગ્રેસ છોડવી પડી હતી, જેને આજે ઘણા લોકો ગાંધીજીની રાજકીય જિદ્દ તરીકે જુએ છે
- બાપુ અહિંસામાં માનતા
- બોસ માનતા કે અંગ્રેજો સામે શસ્ત્રબળ જરૂરી છે
જ્યારે સુભાષચંદ્ર બોસ કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ બન્યા, ત્યારે બાપુનો પૂરતો સહયોગ તેમને મળ્યો નહીં. અંતે સુભાષબાબુએ કોંગ્રેસ છોડી દીધી.
આ કારણે ઘણા લોકો કહે છે કે
વિચારમાં ફરક હોવા છતાં ગાંધીજીએ સુભાષચંદ્ર બોસને વધુ સમર્થન આપવું જોઈએ હતું.
આ ઘટના ગાંધીજીની નેતૃત્વ શૈલી પર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
અંબેડકર સાથેનો વિવાદ: દલિત પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો
ડૉ. બાબાસાહેબ અંબેડકર દલિતોના અધિકારો માટે મજબૂત અવાજ હતા. તેઓ દલિતોને અલગ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ આપવાની તરફેણમાં હતા.
બાબાસાહેબ અને પૂણે કરાર :
ડૉ. અંબેડકર દલિતો માટે અલગ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વની માંગ કરી રહ્યા હતા, જેની વિરુદ્ધમાં ગાંધીજીએ મરણતોલ ઉપવાસ કર્યા હતા. છેવટે પૂણે કરાર થયા, પરંતુ ઘણા દલિત વિચારકો તેને ગાંધીજીનું ‘નૈતિક દબાણ’ ગણાવે છે
જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે આ સૂચન કર્યું, ત્યારે:
- અંબેડકરે તેને સ્વીકાર્યું
- ગાંધીજીએ તેનો વિરોધ કર્યો અને તેની વિરુદ્ધ ઉપવાસ શરૂ કર્યો
પછી પુણે કરાર થયો અને અલગ વ્યવસ્થા રદ્દ થઈ.
આજે ઘણા દલિત વિચારકો માને છે કે
ગાંધીજીના ઉપવાસના નૈતિક દબાણને કારણે બાબાસાહેબ અંબેડકરને સમજૂતી કરવી પડી.
આ મુદ્દો આજે પણ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.
ગાંધીજી અને સ્ત્રીઓ : વિવાદાસ્પદ પ્રયોગો
ગાંધીજી પોતાના જીવનમાં બ્રહ્મચર્યના પ્રયોગો કરતા. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે આત્મસંયમની કસોટી કરવા માટે તેમણે કેટલીક યુવતીઓ સાથે સૂવાની પ્રથા અપનાવી.
બાપુ તેને આધ્યાત્મિક પરીક્ષા ગણાવતા,
પરંતુ આજના દૃષ્ટિકોણથી આ વર્તન:
- અયોગ્ય
- અસ્પષ્ટ
- અને અસ્વીકાર્ય માની શકાય છે.
આ મુદ્દે બાપુ પર ગંભીર ટીકા કરવામાં આવે છે.
દક્ષિણ આફ્રિકા અને જાતિવાદના આરોપ
બાપુના દક્ષિણ આફ્રિકામાં લખાણોમાંના કેટલાક શબ્દોને આજે અપમાનજનક માનવામાં આવે છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે તેમણે ત્યાં મુખ્યત્વે ભારતીયોના અધિકારો માટે લડાઈ કરી, કાળા આફ્રિકન લોકો માટે નહીં. ગાંધીજીના દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રારંભિક લખાણોમાં કાળા આફ્રિકનો માટે વપરાયેલા શબ્દો આજે અપમાનજનક લાગે છે. ટીકાકારો મુજબ, શરૂઆતમાં તેઓ માત્ર ભારતીયોના અધિકારો માટે લડ્યા હતા, કાળા આફ્રિકનો માટે નહીં. જોકે, ઇતિહાસ એ પણ નોંધે છે કે સમયની સાથે તેમના વિચારોમાં પરિવર્તન આવ્યું હતું અને તેઓ સર્વસમાવેશક બન્યા હતા.
આ પરથી કેટલાક કહે છે કે
બાપુ શરૂઆતમાં જાતિવાદથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત નહોતા, જોકે સમય જતા તેમના વિચારો બદલાયા.
આજે પણ મતભેદ કેમ?
બાપુ અંગે આજેય સમાજ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે.
કેટલાક માટે તેઓ:
- મહાન રાષ્ટ્રપિતા
- નૈતિક માર્ગદર્શક
- શાંતિના પ્રતિક છે.
અને કેટલાક માટે:
- અતિ આદર્શવાદી
- વ્યવહારિક રાજનીતિથી દૂર
- કેટલીક બાબતોમાં ખોટા નિર્ણય લેવાવાળા
બન્ને મતોમાં રહેલા સત્યના અંશ પર વિસ્તૃત ચર્ચા શક્ય છે.
પૂજા નહીં, સમજ જરૂરી
આજે સમાજ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે: એક પક્ષ તેમને ‘શાંતિના દૂત’ માને છે, જ્યારે બીજો પક્ષ તેમને ‘અવ્યવહારુ આદર્શવાદી’ ગણે છે. બાપુની પુણ્યતિથિ પર તેમને માત્ર દેવતા બનાવીને પૂજવાને બદલે, એક માનવ તરીકે તેમના નિર્ણયો, સફળતા અને ભૂલો પર ખુલ્લી ચર્ચા થવી જોઈએ. ભૂલોનો સ્વીકાર કરવો અને પ્રશ્નો ઉઠાવવા એ જ એક જીવંત લોકશાહીની સાચી નિશાની છે.
ગાંધીજીને દેવતાની જેમ પૂજવી પણ યોગ્ય નથી, અને તેમને સંપૂર્ણ નકારવા પણ યોગ્ય નથી.
પૂજા નહીં, પારદર્શક ચર્ચાની જરૂર
તેઓ માનવ હતા.
તેમણે ભૂલો કરી, પરંતુ દેશને દિશા પણ આપી.
બપુની પૂણ્યતિથી પર સાચી શ્રદ્ધાંજલિ એ છે કે
તેમના વિચારો, નિર્ણયો અને ભૂલો પર ખુલ્લી અને ઈમાનદાર ચર્ચા કરીએ.
કારણ કે “લોકશાહી પ્રશ્ન પૂછવાથી જ મજબૂત બને છે”.
શશિ થરૂર : સિદ્ધાંતોની રાજકીય કિંમત ચૂકવનાર નેતા
- ટી20 વર્લ્ડ કપ 2026 : ભારત-પાકિસ્તાન મેચ પર સંકટના વાદળો
- ભારત અમેરિકા ટ્રેડ ડીલ : આત્મનિર્ભર ભારત હવે શરતો માનનાર નહીં, પણ શરતો નક્કી કરનાર દેશ
- LCB Ahmedabad : ગણતરીના દિવસોમાં ડોમ સ્ટ્રક્ચર ચોરીનો ભેદ ઉકેલ્યો : 9.34 લાખનો મુદ્દામાલ કબ્જે
- વડોદરા પોલીસ : માત્ર 60 સેકન્ડમાં 1.08 લાખ લોકોએ લીધો ‘ડ્રગ ફ્રી ઇન્ડિયા’નો સંકલ્પ
- IND vs NZ T20 સિરીઝ: તિરુવનંતપુરમમાં ઈશાનનો ઈતિહાસ, અર્શદીપનો તરખાટ
આ પણ જુઓ
